Từ điển Hán Nôm Việt - Tự học tiếng Trung

1. Đời trước. ◎ Như: "tiên thế hiền thần" 先世賢臣.
2. Tổ tiên. ◇ Đào Uyên Minh 陶淵明: "Tự vân tiên thế tị Tần thời loạn, suất thê tử ấp nhân, lai thử tuyệt cảnh, bất phục xuất yên" 自云先世避秦時亂, 率妻子邑人來此絕境, 不復出焉 (Đào hoa nguyên kí 桃花源記) Họ bảo tổ tiên trốn loạn đời Tần, dắt vợ con và người trong ấp lại chỗ hiểm trở xa xôi này rồi không trở ra nữa.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Đời trước.

▸ Từng từ: 先世

先主 tiên chủ

先主

tiên chủ

Từ điển trích dẫn

1. Vua đời trước.
2. Vua khai quốc.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Vị vua đời trước.

▸ Từng từ: 先主

先人 tiên nhân

先人

tiên nhân

Từ điển trích dẫn

1. Tổ tiên. Thường chỉ cha đã mất.
2. Người xưa, cổ nhân. ◇ Lục Cơ 陸機: "Tụng tiên nhân chi thanh phân" 誦先人之清芬 (Văn phú 文賦) Ca ngợi đức hạnh cao khiết của người xưa.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người đời trước — Tổ tiên.

▸ Từng từ: 先人

先令 tiên lệnh

先令

tiên lệnh

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

shilling (đơn vị tiền xu của một số nước)

▸ Từng từ: 先令

先例 tiên lệ

先例

tiên lệ

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

tiền lệ

▸ Từng từ: 先例

先儒 tiên nho

先儒

tiên nho

Từ điển trích dẫn

1. Nhà nho, nhà học giả đời trước.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Bậc học giả đời trước.

▸ Từng từ: 先儒

先前 tiên tiền

先前

tiên tiền

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

ở trước, đứng trước

▸ Từng từ: 先前

先后 tiên hậu

先后

tiên hậu

giản thể

Từ điển phổ thông

1. trước và sau
2. nối tiếp nhau
3. mọi lúc

▸ Từng từ: 先后

先君 tiên quân

先君

tiên quân

Từ điển trích dẫn

1. Như "tiên đế" 先帝.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Như Tiên đế 先帝.

▸ Từng từ: 先君

先嚴 tiên nghiêm

先嚴

tiên nghiêm

Từ điển trích dẫn

1. Người cha đã chết. ☆ Tương tự: "tiên khảo" 先考.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người cha đã chết — Hồi trống đánh lúc ra quân để hàng ngũ được nghiêm chỉnh. Đoạn trường tân thanh : » Tiên nghiêm trống chửa dứt hồi «.

▸ Từng từ: 先嚴

先天 tiên thiên

先天

tiên thiên

Từ điển trích dẫn

1. Hành sự trước thiên thời, thấy trước. ◇ Dịch Kinh 易經: "Phù đại nhân giả, dữ thiên địa hợp kì đức, dữ nhật nguyệt hợp kì minh, dữ tứ thì hợp kì tự, dữ quỷ thần hợp kì cát hung, tiên thiên nhi thiên phất vi, hậu thiên nhi phụng thiên thì" 夫大人者, 與天地合其德; 與日月合其明, 與四時合其序, 與鬼神合其吉凶, 先天而天弗違, 後天而奉天時 (Kiền quái 乾卦) Bậc đại nhân, hợp với đức của trời đất, hòa hợp chiếu sáng cùng với mặt trời mặt trăng, thuận theo thứ tự của bốn mùa, ứng với điềm triệu cát hung (xấu và tốt) của quỷ thần, tiên thiên thì không trái với trời, hậu thiên phụng sự thiên thời.
2. Trời đất thuở ban đầu, bổn thể của vũ trụ, bổn nguyên của vạn vật.
3. Thể chất bẩm phú. ◇ Hồng Lâu Mộng 紅樓夢: "Lâm muội muội thị nội chứng, tiên thiên sanh đích nhược, sở dĩ cấm bất trụ nhất điểm nhi phong hàn" 林妹妹是內症, 先天生的弱, 所以禁不住一點兒風寒 (Đệ nhị thập bát hồi) Bệnh em Lâm là chứng nội thương, thể chất bẩm phú yếu lắm, cho nên không chịu nổi một chút sương gió giá lạnh.
4. Triết học chỉ cái có trước khi sinh ra, trước cả cảm giác về kinh nghiệm và thực tiễn trực tiếp.
5. ☆ Tương tự: "thiên phú" 天賦, "bẩm phú" 稟賦. ★ Tương phản: "hậu thiên" 後天.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Có sẵn từ lúc sinh ra.

▸ Từng từ: 先天

先子 tiên tử

先子

tiên tử

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

tiếng xưng hô gọi người thuộc thế hệ trước

▸ Từng từ: 先子

先帝 tiên đế

先帝

tiên đế

Từ điển trích dẫn

1. ☆ Tương tự: "tiên chủ" 先主.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Như Tiên chủ 先主.

▸ Từng từ: 先帝

先師 tiên sư

先師

tiên sư

Từ điển trích dẫn

1. Người đầu tiên sáng lập ra một nghề, coi như ông tổ của nghề đó.
2. Học trò xưng thầy đã chết.
3. Nhà nho xưng Khổng Tử là "tiên sư" 先師. § Cũng nói là "chí thánh tiên sư" 至聖先師.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người đầu tiên sáng lập ra một nghề, coi như ông tổ của nghề đó. Đoạn trường tân thanh : » Nghề này thì lấy ông này tiên sư «.

▸ Từng từ: 先師

先後 tiên hậu

先後

tiên hậu

phồn thể

Từ điển phổ thông

1. trước và sau
2. nối tiếp nhau
3. mọi lúc

▸ Từng từ: 先後

先慈 tiên từ

先慈

tiên từ

Từ điển trích dẫn

1. Tiếng chỉ mẹ đã mất. ☆ Tương tự: "tiên tỉ" 先妣, "tiên mẫu" 先母.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Như Tiên mẫu 先母.

▸ Từng từ: 先慈

先母 tiên mẫu

先母

tiên mẫu

Từ điển trích dẫn

1. Chỉ người mẹ đã chết. § Cũng gọi là: "tiên tỉ" 先妣, "tiên từ" 先慈. ◇ Đỗ Tuấn 杜濬: "Tiên mẫu đa huynh đệ, Kim khán nhất cữu tồn" 先母多兄弟, 今看一舅存 (Tống Ngũ cữu quy Hoàng Châu 送五舅歸黃州) Mẹ quá cố có nhiều anh em, Nay thấy chỉ một mình cậu còn sống.
2. Mẹ chính ("đích mẫu" 嫡母), tức vợ đã cưới trước của cha. ◇ Sử Kí 史記: "Tiên mẫu chi tử giai nô súc chi, bất dĩ vi huynh đệ số" 先母之子皆奴畜之, 不以為兄弟數 (Vệ tướng quân truyện 衛將軍傳) Con của mẹ chính đều sai ông làm việc cho thú vật ăn, không kể vào số anh em trong nhà.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người mẹ lúc trước, chỉ người mẹ đã chết.

▸ Từng từ: 先母

先河 tiên hà

先河

tiên hà

Từ điển trích dẫn

1. Nguồn gốc sự vật. § Ngày xưa coi Hoàng Hà là nguồn của biển, khi tế tự trước tế Hoàng Hà, sau mới tế biển. ◇ Lễ Kí 禮記: "Giai tiên hà nhi hậu hải, hoặc nguyên dã, hoặc ủy dã, thử chi vị vụ bổn" 皆先河而後海, 或源也, 或委也, 此之謂務本 (Học kí 學記).
2. Mượn chỉ người khai sáng mở đường hoặc bổn nguyên sự vật. ◎ Như: "tha đích nghiên cứu khai sáng liễu bỉ giác văn học đích tiên hà" 他的研究開創了比較文學的先河.

▸ Từng từ: 先河

先烈 tiên liệt

先烈

tiên liệt

Từ điển trích dẫn

1. Người có công nghiệp đời trước.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người có công lao to lớn, danh tiếng lẫy lừng thời trước.

▸ Từng từ: 先烈

先父 tiên phụ

先父

tiên phụ

Từ điển trích dẫn

1. Người cha đã chết. ☆ Tương tự: "tiên khảo" 先考.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người cha đã chết.

▸ Từng từ: 先父

先王 tiên vương

先王

tiên vương

Từ điển trích dẫn

1. Vua thánh thời thượng cổ. ◇ Dịch Kinh 易經: "Tiên vương dĩ kiến vạn quốc, thân chư hầu" 先王以建萬國, 親諸侯 (Tỉ quái 比卦) Các đấng vua hiền minh thời thượng cổ dựng nên muôn nước, thân cận với chư hầu.
2. Vua đời trước. ☆ Tương tự: "tiên đế" 先帝. ◇ Tống Ngọc 宋玉: "Tích giả tiên vương thường du Cao Đường" 昔者先王嘗遊高唐 (Cao đường phú 高唐賦, Tự 序) Ngày xưa vua đời trước đã từng đi chơi ở Cao Đường.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Như 先帝.

▸ Từng từ: 先王

先生 tiên sinh

先生

tiên sinh

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

anh, ông, ngài

Từ điển trích dẫn

1. Sinh con lần đầu. ◇ Thi Kinh 詩經: "Đản di quyết nguyệt, Tiên sanh như đạt" 誕彌厥月, 先生如達 (Đại nhã 大雅, Sanh dân 生民) Mang thai đủ tháng (chín tháng mười ngày), Sinh lần đầu (dễ dàng) như sinh dê con.
2. Phụ huynh, cha anh. ◇ Luận Ngữ 論語: "Tử Hạ vấn hiếu. Tử viết: Sắc nan. Hữu sự, đệ tử phục kì lao; hữu tửu tự, tiên sanh soạn, tằng thị dĩ vi hiếu hồ?" 子夏問孝. 子曰: 色難. 有事, 弟子服其勞; 有酒食, 先生饌, 曾是以為孝乎? (Vi chánh 為政) Tử Hạ hỏi về đạo hiếu. Khổng Tử đáp: Khó ở chỗ giữ được nét mặt vui vẻ. (Khi cha anh) có việc, con phải khó nhọc (để giúp đỡ cha anh); khi con có món ăn rượu uống bèn mời cha anh đến thết đãi, như vậy đủ gọi là hiếu chăng?
3. Người niên trưởng có học vấn. ◇ Chiến quốc sách 戰國策: "Mạnh Thường Quân yến tọa, vị tam tiên sanh viết: Nguyện văn tiên sanh hữu dĩ bổ chi khuyết giả" 孟嘗君讌坐, 謂三先生曰: 願聞先生有以補之闕者 (Tề sách tam 齊策三).
4. Xưng thầy học. ◇ Quản Tử 管子: "Tiên sanh thi giáo, đệ tử thị tắc" 先生施教, 弟子是則 (Đệ tử chức 弟子職).
5. Xưng tiên tổ. ◇ Da Luật Sở Tài 耶律楚材: "Ngã bổn Đông Đan bát diệp hoa, Tiên sanh hiền tổ tương lâm nha" 我本東丹八葉花, 先生賢祖相林牙 (Tặng Liêu Tây Lí Quận Vương 贈遼西李郡王).
6. Xưng trí sĩ (người đã từ quan về hưu). ◇ Vương Dẫn Chi 王引之: "Cái khanh đại phu chi dĩ trí sĩ giả vi tiên sanh, vị trí sĩ giả vi quân tử" 蓋卿大夫之已致仕者為先生, 未致仕者為君子 (Kinh nghĩa thuật văn 經義述聞, Tiên sanh quân tử 先生君子).
7. Thường gọi văn nhân học giả là "tiên sanh" 先生. Có thể tự xưng, cũng có thể dùng để xưng với người khác. ◇ Thẩm Ước 沈約: "Tiên sanh khang bỉ lưu tục, siêu nhiên độc viễn" 先生糠秕流俗, 超然獨遠 (Dữ Đào Hoằng Cảnh thư 與陶弘景書).
8. Xưng đạo sĩ. ◇ Ân Nghiêu Phiên 殷堯藩: "Huyền đô khai bí lục, Bạch thạch lễ tiên sanh" 玄都開祕籙, 白石禮先生 (Trung nguyên nhật quan chư đạo sĩ bộ hư 中元日觀諸道士步虛).
9. Ngày xưa gọi những người làm nghề xem tướng, bốc quẻ, chữa bệnh, xem phong thủy, v.v. là "tiên sanh" 先生. ◇ Sử Kí 史記: "(Khoái Thông) dĩ tướng nhân thuyết Hàn Tín viết: Bộc thường thụ tướng nhân chi thuật. Hàn Tín viết: Tiên sanh tướng nhân như hà?" (蒯通)以相人說韓信曰: 僕嘗受相人之術. 韓信曰: 先生相人如何? (Hoài Âm Hầu liệt truyện 淮陰侯列傳) (Khoái Thông), muốn dùng thuật xem tướng để thuyết phục Hàn Tín, nói: Tôi đã từng học thuật xem tướng. Hàn Tín nói: Phép xem tướng của tiên sinh như thế nào?
10. Xưng kĩ nữ. ◇ Văn minh tiểu sử 文明小史: "Thượng Hải kĩ nữ, đô thị xưng tiên sanh đích" 上海妓女, 都是稱先生的 (Đệ thập cửu hồi).
11. Ngày xưa xưng người đảm nhậm văn thư hoặc quản lí chức sự.
12. Vợ xưng chồng mình là "tiên sanh" 先生. ◇ Liệt nữ truyện 列女傳: "Thiếp khủng tiên sanh chi bất bảo mệnh dã" 妾恐先生之不保命也 (Sở Vu Lăng thê 楚于陵妻).
13. Thường dùng xưng giữa những người bình thường (xã giao).

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Ông thầy học — Tiếng gọi người khác với ý kính trọng trong lúc xã giao.

▸ Từng từ: 先生

先知 tiên tri

先知

tiên tri

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

tiên tri, đoán trước, biết trước được sự việc

Từ điển trích dẫn

1. Nhận biết sự việc trước mọi người. ◇ Tôn Tử 孫子: "Cố minh quân hiền tướng, sở dĩ động nhi thắng nhân, thành công xuất ư chúng giả, tiên tri dã" 故明君賢將, 所以動而勝人, 成功出於眾者, 先知也 (Dụng gián 用間) Cho nên vua sáng suốt tướng tài ba, sở dĩ họ động binh là thắng địch, thành công hơn người, đó là nhờ biết trước vậy.
2. Người có tri giác trí tuệ cao so với những người bình thường. ◇ Mạnh Tử 孟子: "Thiên chi sanh tư dân dã, sử tiên tri giác hậu tri, sử tiên giác giác hậu giác" 天之生斯民也, 使先知覺後知, 使先覺覺後覺 (Vạn Chương hạ 萬章下) Trời sinh ra loài người, là muốn khiến cho bậc tiên tri khai thông cho hạng hậu tri, bậc tiên giác khai ngộ cho hạng hậu giác.
3. Về tôn giáo, chỉ người có khả năng truyền bá thần ý để cảnh giác người đời hoặc người báo trước sự việc vị lai.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Biết trước. Đoán được trước. Đoạn trường tân thanh : » Nàng rằng tiền định tiên tri «.

▸ Từng từ: 先知

先祖 tiên tổ

先祖

tiên tổ

Từ điển trích dẫn

1. Ông bà các đời trước.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Ông bà các đời trước của gia đình mình. Tự tình khúc của Cao Bá Nhạ: » Để tiên tổ ngậm cười chín suối «.

▸ Từng từ: 先祖

先紙 tiên chỉ

先紙

tiên chỉ

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Người có chức vị danh vọng, đứng đầu một làng thời xưa.

▸ Từng từ: 先紙

先考 tiên khảo

先考

tiên khảo

Từ điển trích dẫn

1. Tiếng gọi người cha đã chết.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Tiếng gọi người cha đã chết.

▸ Từng từ: 先考

先聖 tiên thánh

先聖

tiên thánh

Từ điển trích dẫn

1. Bậc thánh nhân đời trước.
2. Tiếng tôn xưng người chế tác lễ pháp để truyền dạy cho hậu thế. Sau nhà Hán sùng nho, lập miếu thờ "Khổng Tử" 孔子, gọi "Khổng Tử" là "tiên thánh" 先聖.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Bậc tài giỏi đức độ thuở xưa.

▸ Từng từ: 先聖

先見 tiên kiến

先見

tiên kiến

Từ điển trích dẫn

1. Thấy trước.
2. Thấy xa trông rộng.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Thấy trước. Thấy xa trông rộng.

▸ Từng từ: 先見

先賢 tiên hiền

先賢

tiên hiền

Từ điển trích dẫn

1. Bậc tài đức thời xưa.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Bậc tài đức thời xưa.

▸ Từng từ: 先賢

先進 tiên tiến

先進

tiên tiến

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

1. cao cấp, tiên tiến, tiến bộ
2. tiến lên

▸ Từng từ: 先進

先鋒 tiên phong

先鋒

tiên phong

phồn thể

Từ điển phổ thông

tiên phong

Từ điển trích dẫn

1. Mũi nhọn đi đầu. Chỉ quân đi dẫn đầu.
2. Mở đầu cái gì mới.

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Mũi nhọn đi đầu, chỉ toán quân đi dẫn đầu đoàn quân lớn. Đoạn trường tân thanh : » Kéo cờ chiêu phủ tiên phong «.

▸ Từng từ: 先鋒

先锋 tiên phong

先锋

tiên phong

giản thể

Từ điển phổ thông

tiên phong

▸ Từng từ: 先锋

先驅 tiên khu

先驅

tiên khu

phồn thể

Từ điển phổ thông

người tiên phong, người mở đường mở lối, người thực hiện đầu tiên

▸ Từng từ: 先驅

先驱 tiên khu

先驱

tiên khu

giản thể

Từ điển phổ thông

người tiên phong, người mở đường mở lối, người thực hiện đầu tiên

▸ Từng từ: 先驱

原先 nguyên tiên

原先

nguyên tiên

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

ban đầu, từ đầu

▸ Từng từ: 原先

奉先 phụng tiên

奉先

phụng tiên

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Thờ cúng ông cha các đời.

▸ Từng từ: 奉先

家先 gia tiên

家先

gia tiên

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Chỉ chung tổ tiên trong nhà.

▸ Từng từ: 家先

早先 tảo tiên

早先

tảo tiên

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

vừa rồi, vừa xong, vừa qua

▸ Từng từ: 早先

最先 tối tiên

最先

tối tiên

phồn & giản thể

Từ điển phổ thông

đầu tiên, trước tiên, thứ nhất

▸ Từng từ: 最先

率先 suất tiên

率先

suất tiên

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Trước hết.

▸ Từng từ: 率先

祖先 tổ tiên

祖先

tổ tiên

Từ điển Nguyễn Quốc Hùng

Ông cha đời trước. Truyện Hoàng Trừu: » Tạm dùng lễ vật kính thành Tổ tiên «.

▸ Từng từ: 祖先

頭先 đầu tiên

頭先

đầu tiên

Từ điển trích dẫn

1. Trước đó, lúc đầu. ◇ Thủy hử truyện 水滸傳: "Khán khán thiên sắc vãn lai, chỉ kiến đầu tiên na cá nhân hựu đính nhất cá hạp tử nhập lai" 看看天色晚來, 只見頭先那個人又頂一個盒子入來 (Đệ nhị thập bát hồi) Trời xế chiều, lại thấy người trước đó (đã đến hồi sáng) đội một hộp (đựng thức ăn) đến.
2. Trước hết, quan trọng nhất. ◇ Thủy hử truyện 水滸傳: "Tiện thị lão thân thập bệnh cửu thống, phạ hữu ta san cao thủy đê, đầu tiên yếu chế bạn ta tống chung y" 便是老身十病九痛, 怕有些山高水低, 頭先要製辦些送終衣 (Đệ nhị thập tứ hồi) Già thì chứng nọ tật kia, sợ sắp đến lúc núi cao nước cạn, trước hết cần phải may sẵn bộ áo tống chung (mặc khi chết).

▸ Từng từ: 頭先

承先啟後 thừa tiên khải hậu

承先啟後

thừa tiên khải hậu

Từ điển trích dẫn

1. Thừa kế người trước mà người sau tiếp tục sự nghiệp truyền lại. ◇ Vương Sưởng 王昶: "Văn Đoan Công lịch nhậm phong cương, vãn quy đài các, tuế lịch ngũ thập dư tải, thừa tiên khải hậu, tam đại bình chương, sử sách sở hãn cấu dã" 文端公歷任封疆, 晚歸臺閣, 歲歷五十餘載, 承先啟後, 三代平章, 史冊所罕覯也 (Hồ hải thi truyện 湖海詩傳, Duẫn Kế Thiện 尹繼善).

▸ Từng từ: 承先啟後